یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ایالات متحده به عنوان تنها ابرقدرت جهانی باقی ماند. اما این هژمونی چگونه باید حفظ می‌شد؟ زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی سابق آمریکا و یکی از برجسته‌ترین استراتژیست‌های قرن بیستم، در کتاب «صفحه شطرنج بزرگ: برتری آمریکا و الزامات ژئواستراتژیک آن» (۱۹۹۷)، پاسخی روشن و جسورانه به این پرسش می‌دهد. او با نگاهی ژئوپلیتیک که یادآور نظریه‌پردازان کلاسیک مانند هلفورد مکیندر است، جهان را به یک صفحه شطرنج عظیم تشبیه می‌کند که در آن، جایزه نهایی، کنترل ابرقاره «اوراسیا» است. این کتاب یک راهنمای عملی برای درک منطق کلان استراتژی آمریکا در دوران پس از جنگ سرد و تحلیل رقابت‌های قدرت در قرن بیست و یکم است.

بخش اول: خلاصه - بازی بزرگ در اوراسیا

استدلال مرکزی برژینسکی ساده و قدرتمند است: اوراسیا (ترکیب اروپا و آسیا) مرکز ثقل قدرت جهانی است. این ابرقاره بیشترین جمعیت، بزرگترین اقتصادها و بخش عمده منابع طبیعی جهان را در خود جای داده است. بنابراین، هر قدرتی که بتواند بر اوراسیا مسلط شود، بر جهان مسلط خواهد شد. وظیفه اصلی آمریکا به عنوان یک قدرت «فرا-منطقه‌ای»، جلوگیری از ظهور یک رقیب اوراسیایی است که بتواند آن را به چالش بکشد.

مفاهیم کلیدی در اندیشه برژینسکی

بخش دوم: نقد کوتاه؛ استاد بزرگ شطرنج یا استراتژیست تک‌بُعدی؟

«صفحه شطرنج بزرگ» یک شاهکار در تفکر ژئوپلیتیک است که بسیاری از تحولات آینده را پیش‌بینی کرد، اما تمرکز وسواس‌گونه آن بر جغرافیا و قدرت دولتی، آن را در برابر پیچیدگی‌های جدید جهان، از جمله قدرت ایدئولوژی و بازیگران غیردولتی، آسیب‌پذیر ساخت.

نقاط قوت:

• وضوح استراتژیک: کتاب یک چارچوب منسجم و قابل فهم برای سیاست خارجی آمریکا ارائه می‌دهد.
• آینده‌نگری شگفت‌انگیز: تأکید او بر اهمیت حیاتی اوکراین به عنوان یک محور ژئوپلیتیک، دهه‌ها بعد به طرز چشمگیری به واقعیت پیوست.
• واقع‌گرایی خونسرد: برژینسکی بدون تعارفات دیپلماتیک، سیاست جهانی را به عنوان یک بازی بی‌رحمانه قدرت تحلیل می‌کند.

نقاط ضعف:

• نادیده گرفتن بازیگران غیردولتی: این کتاب که درست قبل از ۱۱ سپتامبر نوشته شده، تهدید ناشی از گروه‌های تروریستی فراملی مانند القاعده را پیش‌بینی نکرده است.
• جبرگرایی جغرافیایی: منتقدان معتقدند که او بیش از حد بر جغرافیا تأکید می‌کند و نقش عوامل اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیک را در سیاست جهانی دست‌کم می‌گیرد.
• دیدگاه امپریالیستی: بسیاری این کتاب را به عنوان یک طرح امپریالیستی برای سلطه آمریکا بر جهان می‌بینند که به حاکمیت ملی دیگر کشورها بی‌توجه است.

بخش سوم: ۵ نکتهٔ کاربردی برای تحلیل‌گران

چگونه می‌توان از چارچوب برژینسکی برای تحلیل دنیای امروز استفاده کرد؟

• ۱. همیشه به نقشه اوراسیا نگاه کنید: هر تحول بزرگی در جهان را بر روی نقشه اوراسیا قرار دهید. جنگ اوکراین، پروژه کمربند-راه چین، یا تنش‌ها در آسیای مرکزی، همگی مهره‌هایی بر روی این صفحه شطرنج بزرگ هستند.
• ۲. بازیگران را از محورها تفکیک کنید: در هر بحران منطقه‌ای، مشخص کنید که کدام کشورها «بازیگر» فعال هستند (و به دنبال تغییر بازی) و کدام کشورها «محور» هستند (و صحنه بازی). استراتژی برای هر یک متفاوت است.
• ۳. اتحاد چین و روسیه را به دقت رصد کنید: از دید برژینسکی، خطرناک‌ترین سناریو برای آمریکا، شکل‌گیری یک ائتلاف اوراسیایی به رهبری چین و با حمایت روسیه است. هرگونه همکاری استراتژیک میان این دو قدرت را باید با دقت تحلیل کرد.
• ۴. به «بالکان اوراسیا» توجه کنید: منطقه‌ای که برژینسکی آن را «بالکان اوراسیا» می‌نامد (شامل قفقاز و آسیای مرکزی) به دلیل منابع انرژی و بی‌ثباتی قومی، یک نقطه اشتعال کلیدی است. تحولات این منطقه را دست‌کم نگیرید.
• ۵. از خود بپرسید: «آمریکا چه می‌خواهد؟»: هنگام تحلیل سیاست خارجی آمریکا در هر منطقه از اوراسیا، از چارچوب برژینسکی استفاده کنید: آیا هدف، ایجاد توازن، جلوگیری از ظهور یک قدرت مسلط، یا تحکیم یک سرپل استراتژیک است؟

نتیجه‌گیری: بازی ادامه دارد

«صفحه شطرنج بزرگ» یک اثر کلاسیک در حوزه ژئواستراتژی است که با وجود تغییرات در صحنه جهانی، همچنان relevance خود را حفظ کرده است. این کتاب به ما می‌آموزد که جغرافیا هنوز اهمیت دارد و منطق قدرت، با وجود تمام گفتمان‌های مربوط به جهانی شدن و همکاری، همچنان نیروی محرکه اصلی در روابط بین‌الملل است. اگرچه مهره‌ها و حتی برخی از قوانین بازی تغییر کرده‌اند، اما صفحه شطرنج اوراسیا همچنان مرکز رقابت‌های بزرگ جهانی است و درک چارچوب برژینسکی برای فهم این بازی، ضروری است.