یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

در پایان قرن نوزدهم، دریاسالار و مورخ آمریکایی، آلفرد ثایر ماهان، با انتشار کتاب «تأثیر قدرت دریا بر تاریخ، ۱۶۶۰-۱۷۸۳» (The Influence of Sea Power Upon History, 1660-1783)، تفکر استراتژیک جهانی را برای همیشه دگرگون کرد. او با بررسی ظهور و سقوط قدرت‌های بزرگ، به ویژه امپراتوری بریتانیا، یک نظریه جامع و قدرتمند ارائه داد: عظمت و شکوه یک ملت، به طور مستقیم به توانایی آن در کنترل دریاها بستگی دارد. به عقیده ماهان، دریا نه یک مانع، بلکه یک «شاهراه بزرگ» برای تجارت، ارتباطات و اعمال قدرت نظامی است. کشوری که بتواند بر این شاهراه مسلط شود، می‌تواند تجارت جهانی را کنترل کند، دشمنان خود را محاصره نماید و ثروت و نفوذ خود را در سراسر جهان گسترش دهد. این ایده، نه تنها استراتژی ایالات متحده را در قرن بیستم شکل داد، بلکه به مسابقه تسلیحات دریایی در سراسر جهان دامن زد و همچنان در قلب محاسبات ژئوپلیتیک قدرت‌های بزرگ امروزی قرار دارد.

بخش اول: خلاصه - شش عنصر سرنوشت‌ساز قدرت دریایی

ایده مرکزی ماهان این است که «قدرت دریایی» (Sea Power) صرفاً به معنای داشتن یک نیروی دریایی جنگی قوی نیست. بلکه یک اکوسیستم پیچیده و به هم پیوسته است که از سه رکن اصلی تشکیل شده: تولید (صنعت و منابع)، کشتیرانی (تجارت و ناوگان بازرگانی) و مستعمرات (پایگاه‌های فراساحلی). او شش عنصر را به عنوان تعیین‌کننده‌های اصلی توانایی یک ملت برای تبدیل شدن به یک قدرت دریایی بزرگ معرفی می‌کند.

عناصر کلیدی قدرت دریایی

بخش دوم: نقد کوتاه؛ یک استراتژی جاودانه یا یک دکترین منسوخ؟

نظریه ماهان به دلیل تأکید بر اصول پایدار ژئوپلیتیک، همچنان به طرز شگفت‌انگیزی актуаль است. اما منتقدان معتقدند که او نتوانست تحولات تکنولوژیکی قرن بیستم، به ویژه ظهور قدرت هوایی و سلاح‌های هسته‌ای، را پیش‌بینی کند.

نقاط قوت:

• تأکید بر پیوند اقتصاد و امنیت: ماهان به درستی نشان داد که قدرت نظامی و شکوفایی اقتصادی دو روی یک سکه هستند و تجارت دریایی شاهرگ حیات یک قدرت بزرگ است.
• اهمیت پایدار جغرافیا: تحلیل او از اهمیت تنگه‌ها، آبراه‌ها و موقعیت‌های استراتژیک، حتی در عصر ماهواره‌ها و موشک‌ها، همچنان معتبر است.
• رویکرد کل‌نگر: او قدرت دریایی را نه فقط نیروی دریایی، بلکه یک سیستم کامل شامل ناوگان تجاری، بنادر، پایگاه‌ها و اراده سیاسی می‌دید.

نقاط ضعف:

• نادیده گرفتن قدرت زمینی: نظریه‌پردازان ژئوپلیتیک مانند هلفورد مکیندر استدلال کردند که کنترل «هارتلند» اوراسیا مهم‌تر از کنترل دریاهاست.
• منسوخ شدن تکنولوژیکی: ظهور قدرت هوایی، زیردریایی‌ها، موشک‌های کروز و جنگ سایبری، ماهیت نبردهای دریایی را به کلی تغییر داده است.
• جبرگرایی جغرافیایی: نظریه او ممکن است بیش از حد بر جغرافیا تأکید کند و نقش رهبری، ایدئولوژی و عوامل غیرمادی را دست‌کم بگیرد.

بخش سوم: ۵ نکتهٔ کاربردی برای تحلیل‌گران

چگونه می‌توان از چارچوب ماهان برای تحلیل ژئوپلیتیک امروز استفاده کرد؟

• ۱. «گلوگاه‌ها»ی دریایی را رصد کنید: کنترل تنگه‌های هرمز، مالاکا، باب‌المندب و کانال‌های سوئز و پاناما همچنان برای اقتصاد و امنیت جهانی حیاتی است. رقابت قدرت‌ها بر سر نفوذ در این مناطق را تحلیل کنید.
• ۲. به «زنجیره لجستیک» نگاه کنید: قدرت یک نیروی دریایی به تعداد ناوهایش نیست، بلکه به شبکه پایگاه‌های دریایی، بنادر دوست و توانایی سوخت‌گیری و تعمیرات در سراسر جهان بستگی دارد. «رشته مروارید» چین در اقیانوس هند را از این منظر تحلیل کنید.
• ۳. ناوگان تجاری و صنعت کشتی‌سازی را بسنجید: کشوری که بزرگترین ناوگان تجاری و بالاترین ظرفیت کشتی‌سازی را دارد (مانند چین امروز)، دارای یک مزیت استراتژیک ماهانی است، حتی اگر نیروی دریایی آن هنوز در رتبه دوم باشد.
• ۴. اراده سیاسی دولت را ارزیابی کنید: آیا دولت به طور مداوم و بلندمدت در حال سرمایه‌گذاری در قدرت دریایی است؟ آیا یک دکترین دریایی روشن و یک اجماع ملی برای آن وجود دارد؟ اراده سیاسی، عنصر نرم‌افزاری حیاتی در نظریه ماهان است.
• ۵. رقابت در «فضاهای مشترک جهانی» را تحلیل کنید: امروزه دریاها، فضا، و فضای سایبری، «فضاهای مشترک جهانی» هستند. اصول ماهان در مورد اهمیت کنترل خطوط مواصلاتی را می‌توان برای تحلیل رقابت بر سر کنترل ماهواره‌ها و کابل‌های اینترنت زیردریایی نیز به کار برد.

نتیجه‌گیری: میراث جاودانه دریاسالار

کتاب «قدرت دریا» یک اثر کلاسیک است که هر تحلیل‌گر ژئوپلیتیک و استراتژی باید آن را بشناسد. اگرچه جزئیات تکنولوژیک آن منسوخ شده، اما منطق بنیادین آن—اینکه کنترل خطوط مواصلاتی دریایی برای تجارت و امنیت، کلید قدرت جهانی است—همچنان به قوت خود باقی است. رقابت فزاینده میان ایالات متحده و چین در منطقه هند-آرام، گواهی زنده بر این است که میراث فکری آلفرد ماهان، بیش از هر زمان دیگری، زنده و تعیین‌کننده است.