یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

«سیاست یعنی چه کسی، چه چیزی را، چه زمانی و چگونه به دست می‌آورد؟» این پرسش مشهور هارولد لاسول، عصاره کتاب بنیادین او و آبراهام کاپلن، «قدرت و جامعه: چارچوبی برای تحلیل سیاسی» (Power and Society: A Framework for Political Inquiry) است. این کتاب که در سال ۱۹۵۰ منتشر شد، یکی از ستون‌های اصلی «انقلاب رفتارگرایی» در علم سیاست بود؛ تلاشی برای دور شدن از تحلیل‌های فلسفی و تاریخی صرف و حرکت به سوی یک رویکرد علمی، سیستماتیک و تجربی برای مطالعه سیاست. لاسول و کاپلن به دنبال ایجاد یک زبان مشترک و مجموعه‌ای از مفاهیم دقیق بودند تا بتوان پدیده‌های سیاسی را به شکلی عینی و قابل آزمون تحلیل کرد. محور این چارچوب، مفهومی جز «قدرت» نیست: مطالعه سیاست، مطالعه شکل‌گیری و توزیع قدرت در جامعه است.

بخش اول: خلاصه - کالبدشکافی علمی قدرت

ایده مرکزی کتاب این است که می‌توان و باید سیاست را به عنوان یک علم تجربی مطالعه کرد. برای این کار، به مفاهیم دقیق و فرضیه‌های قابل آزمون نیاز داریم. لاسول و کاپلن چارچوبی را بر اساس تعریف قدرت به عنوان «مشارکت در اتخاذ تصمیمات» بنا می‌کنند.

سه مفهوم کلیدی در چارچوب لاسول و کاپلن

بخش دوم: نقد کوتاه؛ علم‌گرایی بیش از حد یا یک ضرورت تحلیلی؟

چارچوب لاسول و کاپلن به علم سیاست، دقت و وضوح مفهومی بی‌سابقه‌ای بخشید. اما منتقدان معتقدند که این رویکرد رفتارگرایانه، با تلاش برای تبدیل سیاست به یک علم دقیق، ممکن است پیچیدگی، تاریخ و معنای عمیق کنش انسانی را نادیده بگیرد.

نقاط قوت:

• دقت مفهومی: این کتاب یک واژگان دقیق و سیستماتیک برای تحلیل قدرت فراهم کرد که همچنان در علم سیاست کاربرد دارد.
• بنیان‌گذاری رویکرد علمی: تلاش برای ارائه فرضیه‌های قابل آزمون، به تبدیل علم سیاست به یک رشته تجربی و تحلیلی کمک شایانی کرد.
• تمرکز واقع‌بینانه بر قدرت: قرار دادن قدرت در مرکز تحلیل، نگاهی واقع‌بینانه و جهان‌شمول به سیاست ارائه می‌دهد که فارغ از نوع رژیم، قابل استفاده است.

نقاط ضعف:

• خطر انتزاعی بودن: مفاهیم ارائه شده گاهی آنقدر انتزاعی هستند که کاربرد آنها در تحلیل موقعیت‌های تاریخی و فرهنگی پیچیده، دشوار می‌شود.
• نادیده گرفتن هنجارها: رویکرد رفتارگرایانه ممکن است نقش ایده‌ها، هنجارها و ارزش‌های اخلاقی را که به راحتی قابل اندازه‌گیری نیستند، در سیاست دست‌کم بگیرد.
• تمرکز بر تعارض: تعریف قدرت مبتنی بر «تحریم» و «محرومیت» ممکن است جنبه‌های همکاری، اجماع و مشروعیت را در سیاست کم‌اهمیت جلوه دهد.

بخش سوم: ۵ نکتهٔ کاربردی برای تحلیل‌گران

چگونه می‌توان از چارچوب «قدرت و جامعه» برای تحلیل سیاسی امروز استفاده کرد؟

• ۱. همیشه بپرسید: «چه کسی، چه چیزی را...؟»: در تحلیل هر موقعیت سیاسی، از این پرسش بنیادی شروع کنید. چه کسانی (بازیگران) بر سر چه چیزی (ارزش‌ها) رقابت می‌کنند، چه زمانی (شرایط) و چگونه (استراتژی‌ها)؟
• ۲. نخبگان واقعی را شناسایی کنید: فراتر از ساختارهای رسمی، به دنبال شبکه‌های قدرت واقعی باشید. چه کسانی در اتاق‌های تصمیم‌گیری حضور دارند؟ نخبگان اقتصادی، نظامی، رسانه‌ای و سیاسی چگونه با یکدیگر تعامل دارند؟
• ۳. به دنبال «تحریم‌ها»ی پنهان و آشکار باشید: قدرت چگونه اعمال می‌شود؟ چه مجازات‌هایی برای نافرمانی وجود دارد؟ این تحریم‌ها می‌توانند رسمی (قوانین) یا غیررسمی (فشار اجتماعی، طرد شدن) باشند.
• ۴. زبان سیاست را کالبدشکافی کنید: تحلیل کنید که بازیگران سیاسی از چه اسطوره‌ها و ایدئولوژی‌هایی برای توجیه اقدامات خود استفاده می‌کنند. مفاهیمی مانند «امنیت ملی»، «منافع مردم» یا «اراده ملت» چگونه برای بسیج حمایت و بی‌اعتبار کردن رقبا به کار می‌روند؟
• ۵. فرآیند تصمیم‌گیری را ترسیم کنید: به جای تمرکز صرف بر نتیجه، فرآیندی را که به یک تصمیم منجر شده، تحلیل کنید. چه کسانی در این فرآیند نقش داشتند؟ چه گزینه‌هایی مطرح و کدام‌ها رد شدند؟ قدرت در خود فرآیند نهفته است.

نتیجه‌گیری: میراث یک چارچوب تحلیلی

کتاب «قدرت و جامعه» ممکن است امروزه به دلیل زبان فنی و رویکرد رفتارگرایانه‌اش کمی قدیمی به نظر برسد، اما تأثیر آن بر علم سیاست انکارناپذیر است. این کتاب به نسل‌های بعدی تحلیل‌گران آموخت که چگونه به شکلی منظم و دقیق درباره پیچیده‌ترین پدیده انسانی، یعنی قدرت، فکر کنند. پرسش‌های بنیادینی که لاسول و کاپلن مطرح کردند، همچنان نقطه شروع هر تحلیل سیاسی جدی و عمیق است.