یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

سیاست خارجی چین مدرن، تحلیلگران غربی را با یک پارادوکس گیج‌کننده روبرو کرده است: از یک سو، پکن دائماً بر «ظهور مسالمت‌آمیز»، «هماهنگی» و «روابط برد-برد» تأکید می‌کند، اما از سوی دیگر، در دریای چین جنوبی رفتاری تهاجمی دارد، تایوان را تهدید می‌کند و از دیپلماسی «گرگ جنگجو» استفاده می‌کند. این تناقض را چگونه می‌توان توضیح داد؟ هوی ژانگ در کتاب «فرهنگ استراتژیک و تصمیم‌گیری در سیاست خارجی چین»، استدلال می‌کند که پاسخ در تحلیل‌های صرفاً ماتریالیستی قدرت نهفته نیست، بلکه در درک دوگانگی ریشه‌دار در فرهنگ استراتژیک چندهزارساله چین قرار دارد. او نشان می‌دهد که تفکر استراتژیک چین، محصول یک تعامل پویا میان دو پارادایم به ظاهر متضاد است: یکی آرمان‌گرایانه و دفاعی (کنفوسیوسی)، و دیگری واقع‌گرایانه و تهاجمی (رئالیستی). درک این دوگانگی، کلید رمزگشایی از رفتار به ظاهر متناقض اژدها در صحنه جهانی است.

بخش اول: خلاصه - دو پارادایم در تفکر استراتژیک چین

ایده اصلی ژانگ این است که فرهنگ استراتژیک چین یکپارچه نیست، بلکه شامل دو سنت فکری اصلی است که در طول تاریخ در کنار هم وجود داشته‌اند و استراتژیست‌های چینی بسته به شرایط، از یکی به دیگری روی می‌آورند.

دو سنت فکری رقیب

ژانگ استدلال می‌کند که این دو پارادایم در یک رابطه سلسله‌مراتبی قرار دارند: استراتژیست‌های چینی ترجیح می‌دهند از رویکرد کنفوسیوسی استفاده کنند، اما زمانی که با تهدیدات وجودی یا دشمنان سرسخت روبرو می‌شوند، به سرعت به ابزارهای عمل‌گرایانه و بی‌رحمانه پارادایم رئالیستی روی می‌آورند. بنابراین، سیاست خارجی چین دائماً میان این دو قطب در نوسان است.

بخش دوم: نقد کوتاه؛ فرهنگ به عنوان توضیح یا بهانه؟

تحلیل فرهنگی هوی ژانگ، عمق و پیچیدگی بسیار مورد نیازی را به چین‌شناسی مدرن اضافه می‌کند، اما باید مراقب بود که «فرهنگ» به عنوان یک متغیر جادویی برای توضیح هر رفتاری یا توجیه اقدامات حزب کمونیست چین به کار نرود.

نقاط قوت:

• فراتر رفتن از رئالیسم ساده: این مدل به خوبی توضیح می‌دهد که چرا چین اینقدر بر لفاظی‌های اخلاقی و صلح‌آمیز تأکید می‌کند، حتی زمانی که در عمل رفتار دیگری دارد.
• توضیح تناقضات: این چارچوب به ما اجازه می‌دهد تا سیاست خارجی چین را نه به عنوان یک رفتار متناقض، بلکه به عنوان یک نوسان استراتژیک میان دو رویکرد متفاوت درک کنیم.
• ریشه‌یابی تاریخی عمیق: کتاب به خوبی نشان می‌دهد که الگوهای رفتاری امروز چین، ریشه در مناظرات استراتژیک چندهزارساله دارد.

نقاط ضعف:

• خطر ذات‌گرایی فرهنگی: این رویکرد ممکن است به این تصور منجر شود که همه تصمیم‌گیرندگان چینی به یک شکل فکر می‌کنند و نقش منافع بوروکراتیک، محاسبات اقتصادی و ایدئولوژی کمونیستی نادیده گرفته شود.
• دشواری در اثبات: اثبات اینکه یک تصمیم خاص در پولیت‌بورو مستقیماً تحت تأثیر یک متن ۲۵۰۰ ساله گرفته شده، بسیار دشوار است.
• نادیده گرفتن گسست‌های تاریخی: این مدل ممکن است تأثیر عظیم انقلاب کمونیستی و دوران مائو را که به دنبال نابودی سنت‌های کنفوسیوسی بود، کم‌اهمیت جلوه دهد.

بخش سوم: ۵ نکتهٔ کاربردی برای تحلیل‌گران

چگونه می‌توان از چارچوب هوی ژانگ برای تحلیل سیاست خارجی چین استفاده کرد؟

• ۱. به لفاظی‌ها به عنوان سیگنال نگاه کنید: تحلیل کنید که مقامات چینی در یک موقعیت خاص، از کدام پارادایم استفاده می‌کنند. آیا بر «هماهنگی» و «فضیلت» (کنفوسیوسی) تأکید دارند یا بر «منافع ملی» و «مبارزه» (رئالیستی)؟ این انتخاب، نشان‌دهنده رویکرد آن‌هاست.
• ۲. محرک تغییر پارادایم را شناسایی کنید: از خود بپرسید: چه رویدادی باعث شد که چین از رویکرد محتاطانه کنفوسیوسی به رویکرد تهاجمی رئالیستی روی بیاورد؟ آیا احساس تهدید، تحقیر یا فرصت استراتژیک، این تغییر را کلید زده است؟
• ۳. به دنبال توجیه اخلاقی برای اقدام نظامی باشید: چین تقریباً هرگز یک اقدام نظامی را به عنوان یک حرکت تهاجمی صرف معرفی نمی‌کند. همیشه به دنبال روایتی است که در آن، طرف مقابل به عنوان یک «متجاوز بی‌اخلاق» معرفی شده و اقدام چین، یک «ضدحمله دفاعی» و مشروع است.
• ۴. صبر استراتژیک را با ضعف اشتباه نگیرید: رویکرد ایده‌آل چینی، پیروزی بدون جنگ از طریق افزایش تدریجی قدرت و نفوذ است. این صبر، یک تاکتیک استراتژیک است، نه نشانه عدم قاطعیت.
• ۵. مخاطب پیام را تحلیل کنید: آیا یک پیام برای مخاطب داخلی و با هدف تقویت غرور ملی (رئالیستی) است یا برای مخاطب بین‌المللی و با هدف اطمینان‌بخشی (کنفوسیوسی)؟ چین اغلب پیام‌های متفاوتی برای این دو گروه ارسال می‌کند.

نتیجه‌گیری: رمزگشایی از استراتژی چین

چارچوب هوی ژانگ یک ابزار تحلیلی قدرتمند برای فراتر رفتن از کلیشه‌های مربوط به سیاست خارجی چین است. این مدل به ما نشان می‌دهد که رفتار چین نه کاملاً صلح‌آمیز و نه ذاتاً تهاجمی است، بلکه محصول یک فرهنگ استراتژیک پیچیده است که هر دو گزینه را در جعبه ابزار خود دارد. تحلیلگرانی که بتوانند این دوگانگی را درک کنند و تشخیص دهند که پکن در هر لحظه، بر اساس کدام پارادایم عمل می‌کند، شانس بسیار بیشتری برای پیش‌بینی دقیق‌تر رفتار این قدرت نوظهور و ارائه پاسخ‌های سیاستی مؤثرتر خواهند داشت.