یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

بازگشت

عدم قطعیت چیست و عدم قطعیت رادیکال چیست؟

تحلیلی بر مواجهه با «ناشناخته‌های ناشناخته» در تصمیم‌سازی راهبردی

در تفکر راهبردی، مدیریت «عدم قطعیت» یک چالش همیشگی است. اما تمام عدم قطعیت‌ها یکسان نیستند. درک تفاوت میان ریسک قابل محاسبه و عدم قطعیت عمیق، کلید تصمیم‌گیری هوشمندانه است. «عدم قطعیت رادیکال» یا «شوالیه عدم قطعیت» (Knightian Uncertainty)، به وضعیتی اشاره دارد که در آن، ما نه تنها از احتمال وقوع رویدادها بی‌خبریم، بلکه حتی قادر به فهرست کردن تمام نتایج ممکن نیز نیستیم. این جهانِ «ناشناخته‌های ناشناخته» است که مدل‌های آماری سنتی را به چالش می‌کشد. این مقاله به کالبدشکافی این مفهوم عمیق و پیامدهای آن برای حکمرانی می‌پردازد.

بخش اول: تمایز میان ریسک و عدم قطعیت

اقتصاددانی به نام فرانک نایت (Frank Knight) برای اولین بار این تمایز بنیادین را مطرح کرد:

ریسک در برابر عدم قطعیت

ریسک (Risk)
وضعیتی است که در آن، ما نمی‌دانیم کدام نتیجه مشخص رخ خواهد داد، اما تمام نتایج ممکن و احتمال وقوع هر یک را می‌دانیم (مانند پرتاب تاس). ریسک، قابل اندازه‌گیری و قابل بیمه کردن است.
عدم قطعیت (Uncertainty)
وضعیتی است که در آن، احتمال وقوع نتایج ممکن، ناشناخته و غیرقابل محاسبه است. ما نمی‌توانیم یک توزیع احتمالی مشخص به آینده نسبت دهیم.

بخش دوم: عدم قطعیت رادیکال؛ ورود به جهان ناشناخته‌ها

عدم قطعیت رادیکال یک گام فراتر می‌رود. این مفهوم، که توسط مروین کینگ و جان کی رایج شد، به وضعیتی اشاره دارد که در آن، ما حتی قادر به فهرست کردن تمام نتایج ممکن نیستیم. این جهان «قوهای سیاه» است؛ رویدادهایی نادر و بسیار تأثیرگذار که کاملاً خارج از دایره انتظارات ما قرار دارند.
در جهان عدم قطعیت رادیکال، پرسش این نیست که «احتمال وقوع X چقدر است؟»، بلکه این است که «چه X های دیگری وجود دارند که ما حتی به آن‌ها فکر هم نکرده‌ایم؟».

چرا عدم قطعیت رادیکال در حال افزایش است؟

بخش سوم: تبعات برای حکمرانی؛ از پیش‌بینی تا تاب‌آوری

مواجهه با عدم قطعیت رادیکال، نیازمند یک تغییر پارادایم در حکمرانی است: