یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

«حکمرانی خوب» (Good Governance) یکی از مفاهیمی است که در دهه‌های اخیر از حاشیه ادبیات توسعه به متن اصلی گفتمان‌های سیاسی و اقتصادی جهانی راه یافته است. این مفهوم، که زمانی یک آرمان انتزاعی به نظر می‌رسید، امروز به یک ابزار عملیاتی برای ارزیابی عملکرد دولت‌ها، پیش‌بینی ثبات سیاسی و تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری تبدیل شده است. اما چگونه می‌توان یک مفهوم کیفی مانند «خوب بودن» حکمرانی را به صورت عینی و قابل مقایسه اندازه‌گیری کرد؟ اینجاست که «شاخص‌های حکمرانی» اهمیت می‌یابند. این شاخص‌ها تلاش می‌کنند تا با ترجمه اصول حکمرانی خوب به متغیرهای قابل سنجش، تصویری روشن از وضعیت سلامت نهادی یک کشور ارائه دهند. این مقاله به بررسی مفهوم حکمرانی خوب و شش شاخص کلیدی آن که توسط بانک جهانی تدوین شده، می‌پردازد.

همانطور که پیش‌تر بحث شد، حکمرانی به «فرایند» اعمال قدرت و مدیریت منابع یک کشور برای توسعه اشاره دارد. قید «خوب» این فرایند را به اصولی هنجاری مقید می‌کند. حکمرانی خوب تنها به معنای کارایی اقتصادی دولت نیست، بلکه به کیفیت نهادها، شفافیت فرایندها و میزان مشارکت شهروندان در سرنوشت خود نیز می‌پردازد. این یک رویکرد جامع است که سلامت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی یک کشور را به هم پیوند می‌زند. برای عملیاتی کردن این مفهوم، سازمان‌های بین‌المللی، به ویژه بانک جهانی، مجموعه‌ای از شاخص‌های جهانی حکمرانی (Worldwide Governance Indicators - WGI) را تدوین کرده‌اند که به طور گسترده مورد استناد قرار می‌گیرند.

شاخص‌های جهانی حکمرانی، شش بعد کلیدی از عملکرد یک دولت را بر اساس نظرسنجی از ده‌ها هزار شهروند، کارشناس و فعال اقتصادی در سراسر جهان می‌سنجند. این شش شاخص عبارتند از:

اهمیت این شاخص‌ها فراتر از یک رتبه‌بندی بین‌المللی صِرف است. آن‌ها پیامدهای ملموسی برای سرنوشت یک کشور دارند:

شاخص‌های حکمرانی خوب، با تمام محدودیت‌هایشان، یک دستاورد مهم در جهت تبدیل یک مفهوم کیفی به یک ابزار کمی و قابل ارزیابی هستند. آن‌ها به ما یادآوری می‌کنند که توسعه و امنیت پایدار، تنها در گرو سیاست‌های اقتصادی درست نیست، بلکه عمیقاً به کیفیت نهادها، حاکمیت قانون و رابطه میان دولت و شهروندان بستگی دارد. این شاخص‌ها یک آینه هستند که به کشورها اجازه می‌دهند تا تصویری نسبتاً دقیق از خود در مقایسه با دیگران ببینند و مهم‌تر از آن، سفری مستمر را از «اندازه‌گیری» وضعیت موجود به سوی «بهبود» آن برای ساختن آینده‌ای بهتر آغاز کنند.