یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

کمتر ایدئولوژی در نیم قرن گذشته به اندازه نئولیبرالیسم بر سرنوشت اقتصاد، سیاست و جوامع در سراسر جهان تأثیرگذار بوده است. این واژه که اغلب به عنوان یک برچسب سیاسی به کار می‌رود، در هسته خود یک فلسفه قدرتمند و منسجم است که ایمان مطلق به کارایی بازار آزاد دارد و مداخله دولت در اقتصاد را ذاتاً مخرب می‌داند. نئولیبرالیسم از حاشیه تفکر اقتصادی در دوران پس از جنگ جهانی دوم، به تدریج به پارادایم مسلط جهانی تبدیل شد و سیاست‌های دولت‌ها را از واشنگتن و لندن تا سانتیاگو و سئول بازتعریف کرد. خصوصی‌سازی صنایع دولتی، مقررات‌زدایی از بازارهای مالی، کاهش هزینه‌های عمومی و ترویج تجارت آزاد، همگی از نتایج مستقیم این تفکر بودند. اما این ایدئولوژی که وعده رشد اقتصادی و آزادی فردی را می‌داد، با انتقادات شدیدی مبنی بر افزایش نابرابری، ایجاد بی‌ثباتی مالی و تضعیف دموکراسی نیز روبرو شده است. برای درک دنیای امروز—از بحران مالی ۲۰۰۸ گرفته تا ظهور پوپولیسم و بحث‌های داغ بر سر نقش دولت در اقتصاد—فهم دقیق چیستی نئولیبرالیسم، ریشه‌های فکری و پیامدهای عملی آن یک ضرورت انکارناپذیر است. این مقاله به صورت جامع به این موضوع می‌پردازد.

بخش اول: تعریف و اصول بنیادین نئولیبرالیسم

نئولیبرالیسم صرفاً یک نظریه اقتصادی نیست، بلکه یک فلسفه سیاسی است که رابطه میان دولت، بازار و فرد را بازتعریف می‌کند. این ایدئولوژی پاسخی رادیکال به مدل «دولت رفاه» کینزی بود که پس از جنگ جهانی دوم در غرب حاکم بود. در حالی که کینزین‌ها معتقد به مدیریت دولتی اقتصاد برای تضمین اشتغال کامل بودند، نئولیبرال‌ها استدلال می‌کنند که بازار آزاد، در صورت رها شدن از قید و بندهای دولتی، به طور خودکار به بهترین نتایج برای همگان منجر خواهد شد.

چهار ستون اصلی تفکر نئولیبرال:

بخش دوم: ریشه‌های فکری - از هایک تا فریدمن و مکتب شیکاگو

ایده‌های اقتصاددانان و فلاسفه سیاسی، چه درست و چه نادرست، از آنچه معمولاً تصور می‌شود قدرتمندترند. در واقع، جهان جز با این ایده‌ها اداره نمی‌شود.

نئولیبرالیسم یک‌شبه متولد نشد. ریشه‌های آن به گروه کوچکی از روشنفکران بازمی‌گردد که در واکنش به ظهور فاشیسم، کمونیسم و دولت رفاه کینزی، به دنبال احیای لیبرالیسم کلاسیک قرن نوزدهم بودند.

• فردریش هایک (Friedrich Hayek): این اقتصاددان و فیلسوف اتریشی، پدر معنوی نئولیبرالیسم محسوب می‌شود. او در کتاب مشهور خود، «راه بردگی» (۱۹۴۴)، استدلال کرد که هرگونه تلاش برای برنامه‌ریزی متمرکز اقتصادی، حتی با نیت خیر، ناگزیر به تمامیت‌خواهی و از دست رفتن آزادی فردی منجر می‌شود. از نظر هایک، آزادی اقتصادی پیش‌شرط تمام آزادی‌های دیگر است.
• میلتون فریدمن (Milton Friedman): فریدمن، برنده جایزه نوبل و رهبر «مکتب اقتصادی شیکاگو»، ایده‌های هایک را به نسخه‌های عملی و سیاست‌محور تبدیل کرد. او با نظریه «مانیتاریسم» خود، سیاست‌های کینزی را به چالش کشید و استدلال کرد که تنها وظیفه دولت در اقتصاد، کنترل عرضه پول برای مهار تورم است. شعار مشهور او این بود: «مسئولیت اجتماعی کسب‌وکار، افزایش سود آن است.»
• انجمن مون پلرن (Mont Pelerin Society): هایک در سال ۱۹۴۷، گروهی از اقتصاددانان، فلاسفه و مورخان همفکر خود را در دهکده‌ای در سوئیس گرد هم آورد تا یک شبکه روشنفکری برای مبارزه با ایده‌های سوسیالیستی و کینزی ایجاد کند. این انجمن به اتاق فکر اصلی و مرکز ترویج ایده‌های نئولیبرال در سراسر جهان تبدیل شد.

بخش سوم: از نظریه تا عمل - تاچر، ریگان و اجماع واشنگتن

ایده‌های نئولیبرال برای چند دهه در حاشیه باقی ماندند. اما بحران‌های اقتصادی دهه ۱۹۷۰، به ویژه پدیده «رکود تورمی» (Stagflation) که مدل کینزی پاسخی برای آن نداشت، یک فرصت تاریخی برای این ایده‌ها فراهم کرد.

انقلاب نئولیبرال در عمل:

• انقلاب تاچری در بریتانیا: مارگارت تاچر، نخست‌وزیر بریتانیا (۱۹۷۹-۱۹۹۰)، با عزمی راسخ برنامه‌های نئولیبرالی را اجرا کرد. او با شعار «هیچ چیزی به نام جامعه وجود ندارد»، اتحادیه‌های کارگری قدرتمند را در هم شکست، صنایع ملی‌شده مانند مخابرات، خطوط هوایی و معادن زغال‌سنگ را خصوصی کرد و دولت رفاه را به شدت محدود ساخت.
• ریگانومیکس در آمریکا: رونالد ریگان، رئیس‌جمهور آمریکا (۱۹۸۱-۱۹۸۹)، با اعلام اینکه «دولت راه‌حل مشکل ما نیست؛ دولت خود مشکل است»، سیاست‌های مشابهی را دنبال کرد. او مالیات‌ها را به شدت کاهش داد، مقررات گسترده‌ای را از صنایع مالی و هوایی حذف کرد و هزینه‌های غیرنظامی دولت را کاهش داد.
• جهانی‌سازی از طریق اجماع واشنگتن: در دهه ۱۹۹۰، این سیاست‌ها از طریق نهادهای مالی بین‌المللی مانند صندوق بین‌المللی پول (IMF) و بانک جهانی به یک نسخه جهانی تبدیل شدند. این نهادها که تحت نفوذ آمریکا بودند، اعطای وام به کشورهای در حال توسعه را مشروط به اجرای بسته‌های اصلاحی نئولیبرال (خصوصی‌سازی، تجارت آزاد و ریاضت مالی) کردند. این مجموعه سیاست‌ها به «اجماع واشنگتن» مشهور شد و به موتور اصلی جهانی‌سازی اقتصادی تبدیل گشت.

بخش چهارم: میراث و نقد نئولیبرالیسم - کارآمدی اقتصادی یا نابرابری اجتماعی؟

نیم قرن پس از ظهور نئولیبرالیسم، ارزیابی میراث آن همچنان محل بحث‌های داغ است. حامیان آن به دستاوردهای مشخصی اشاره می‌کنند، در حالی که منتقدان پیامدهای مخرب آن را برجسته می‌کنند.

دو روی سکه نئولیبرالیسم:

یکی از عمیق‌ترین انتقادات این است که نئولیبرالیسم با انتقال قدرت از نهادهای دموکراتیک و منتخب به بازارهای غیرپاسخگو و شرکت‌های چندملیتی، به «تضعیف دموکراسی» منجر شده است.

نتیجه‌گیری: پایان عصر نئولیبرالیسم؟

بحران مالی سال ۲۰۰۸ یک ضربه سنگین به اعتبار فکری نئولیبرالیسم وارد کرد. برای اولین بار پس از چند دهه، دولت‌ها در سراسر جهان برای نجات بانک‌ها و تحریک اقتصاد، به صورت گسترده مداخله کردند. ظهور جنبش‌های اعتراضی مانند «اشغال وال استریت»، خیزش پوپولیسم (چه از نوع راست‌گرای آن مانند ترامپ و چه از نوع چپ‌گرای آن مانند سندرز) و اخیراً بحران جهانی کووید-۱۹ که نقش حیاتی دولت در بهداشت عمومی و حمایت اقتصادی را آشکار ساخت، همگی نشانه‌هایی از افول هژمونی نئولیبرالیسم هستند. بسیاری از تحلیلگران امروز از آغاز یک «عصر پسا-نئولیبرال» سخن می‌گویند که در آن، دولت بار دیگر نقش فعال‌تری در اقتصاد ایفا خواهد کرد. با این حال، حتی اگر دوران اوج نئولیبرالیسم به سر آمده باشد، میراث آن در ساختار نهادهای جهانی، قوانین تجاری و حتی در باورهای عمیق ما در مورد رابطه فرد و جامعه، همچنان زنده و تأثیرگذار است. درک این ایدئولوژی، کلید فهم نیم قرن گذشته و رمزگشایی از چالش‌های پیش روی ما در آینده است.