یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

بسیاری از تحلیلگران، ریشه بحران‌های بی‌پایان خاورمیانه را در تاریخ کهن، اختلافات مذهبی دیرینه یا فرهنگ سیاسی منطقه جستجو می‌کنند. اما دیوید فرامکین در کتاب تاریخ‌نگارانه و تکان‌دهنده خود، «صلحی که همه صلح‌ها را بر باد داد» (A Peace to End All Peace)، روایتی کاملاً متفاوت و رادیکال ارائه می‌دهد. او استدلال می‌کند که خاورمیانه مدرن، با مرزهای مصنوعی، دولت‌های شکننده و درگیری‌های هویتی حل‌نشدنی‌اش، یک پدیده باستانی نیست؛ بلکه محصولی است که عمدتاً بین سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۲۲ توسط دیپلمات‌ها، ژنرال‌ها و سیاستمداران بریتانیایی (و تا حدی فرانسوی) خلق شد. فرامکین با دقتی خیره‌کننده نشان می‌دهد که چگونه تصمیمات اتخاذ شده در اتاق‌های جنگ لندن و سالن‌های کنفرانس پاریس، که اغلب بر اساس اطلاعات ناقص، پیش‌فرض‌های شرق‌شناسانه و منافع کوتاه‌مدت امپریالیستی بود، سرنوشت میلیون‌ها انسان را برای یک قرن آینده رقم زد. این کتاب صرفاً یک بازگویی تاریخی نیست؛ بلکه یک کیفرخواست علیه arrogância (تکبر) قدرت‌های بزرگی است که با کشیدن خطوطی بر روی نقشه، صلحی را پایه‌ریزی کردند که خود، بذر تمام جنگ‌های آینده را در دل داشت.

بخش اول: خلاصه محتوای کتاب - بازی بزرگ در شن‌های روان

فرامکین روایت خود را با توصیف خاورمیانه تحت حاکمیت امپراتوری عثمانی آغاز می‌کند؛ یک امپراتوری چندقومیتی و رو به زوال که برای قرن‌ها توانسته بود نوعی ثبات را بر منطقه حاکم کند. با آغاز جنگ جهانی اول و اتحاد عثمانی با آلمان، بریتانیا ناگهان با یک خلأ قدرت قریب‌الوقوع در همسایگی مهم‌ترین دارایی استراتژیک خود، یعنی هندوستان و کانال سوئز، روبرو شد. این وضعیت، یک «بازی بزرگ» جدید را کلید زد که هدف آن، پر کردن این خلأ به نفع منافع بریتانیا بود.

سه وعده متناقض: سنگ بنای بحران

هسته اصلی تحلیل فرامکین، افشای شبکه پیچیده و متناقضی از وعده‌ها و توافقاتی است که بریتانیا در طول جنگ برای بسیج نیروهای مختلف علیه عثمانی‌ها ایجاد کرد:

فرامکین نشان می‌دهد که این تناقضات، نه یک اشتباه سهوی، بلکه نتیجه رقابت‌های داخلی بین ادارات مختلف دولت بریتانیا (وزارت جنگ، وزارت خارجه، و دفتر امور هندوستان) و یک باور عمیق به این بود که بریتانیا می‌تواند همه این تعهدات را به نوعی مدیریت و تفسیر کند. نتیجه نهایی، خلق کشورهایی مانند عراق و اردن بود که موجودیت تاریخی مستقلی نداشتند و صرفاً برای تأمین منافع استراتژیک بریتانیا (مانند ایجاد یک مسیر زمینی امن به هندوستان) به وجود آمدند.

بخش دوم: نکات کلیدی و درس‌های استراتژیک برای تحلیل‌گران

این کتاب بیش از یک قرن پس از وقایع آن، همچنان درس‌های استراتژیک عمیقی برای درک سیاست جهانی امروز ارائه می‌دهد:

کتاب فرامکین به ما می‌آموزد که تاریخ، مجموعه‌ای از حوادث اجتناب‌ناپذیر نیست، بلکه نتیجه تصمیمات انسانی است که با ترکیبی از جاه‌طلبی، نادانی، شجاعت و حماقت گرفته می‌شوند. درک این تصمیمات کلید فهم امروز خاورمیانه است.

• ۱. مرزها مهم هستند (به ویژه مرزهای بد): بسیاری از درگیری‌های امروز خاورمیانه، از مسئله کردها گرفته تا تنش‌های فرقه‌ای در عراق، مستقیماً به مرزهای مصنوعی ترسیم شده توسط سایکس و پیکو بازمی‌گردد. در هر تحلیلی از منطقه، باید به این میراث سمی توجه کرد. این مرزها بدون توجه به واقعیت‌های قومی، قبیله‌ای و مذهبی ترسیم شدند و ملت‌هایی را که وجود خارجی نداشتند، ابداع کردند.
• ۲. حافظه تاریخی و حس خیانت: وعده‌های متناقض بریتانیا، یک حس عمیق بی‌اعتمادی و خیانت را در روان جمعی اعراب ایجاد کرد که همچنان بر روابط آنها با غرب سایه افکنده است. این حافظه تاریخی از «خیانت غرب» به یک عنصر اصلی در گفتمان ملی‌گرایان عرب و بعدها گروه‌های اسلام‌گرا تبدیل شد و به عنوان توجیهی برای مخالفت با سیاست‌های غربی به کار می‌رود.
• ۳. خطر تحمیل مدل‌های خارجی: تلاش برای تحمیل مدل دولت-ملت وستفالیایی بر جامعه‌ای با ساختارهای هویتی متفاوت (قبیله‌ای، مذهبی، قومی)، منجر به ایجاد دولت‌های ضعیف و فاقد مشروعیت ملی شد. این درس مستقیماً در مورد مداخلات اخیر در عراق و افغانستان نیز صدق می‌کند. ساختار سیاسی این کشورها اغلب بازتابی از منافع قدرت‌های خارجی بود تا واقعیت‌های اجتماعی داخلی.
• ۴. سیاست‌گذاری در «مه جنگ»: تصمیمات بریتانیا در شرایط عدم قطعیت شدید جنگ جهانی اول گرفته شد. این یک یادآوری قدرتمند است که چگونه تصمیمات استراتژیک که در کوتاه‌مدت منطقی به نظر می‌رسند، می‌توانند پیامدهای فاجعه‌بار و ناخواسته در بلندمدت داشته باشند. فرامکین نشان می‌دهد که بسیاری از این تصمیمات نه بر اساس یک طرح جامع، بلکه به صورت مقطعی و واکنشی اتخاذ شدند.
• ۵. تاریخ به عنوان یک ابزار: درک اینکه چگونه تاریخ توسط بازیگران مختلف (مانند داعش که نابودی مرز سایکس-پیکو را اعلام کرد، یا ملی‌گرایان کرد که به بی‌عدالتی‌های گذشته استناد می‌کنند) تفسیر و استفاده می‌شود، برای تحلیل گفتمان‌های سیاسی معاصر ضروری است. تاریخ در خاورمیانه یک موضوع مرده نیست، بلکه یک منبع زنده برای مشروعیت‌بخشی یا مقاومت است.

نتیجه‌گیری: میراث پایدار یک صلح معیوب

«صلحی که همه صلح‌ها را بر باد داد» یک اثر کلاسیک و ضروری برای هر کسی است که به دنبال درک ریشه‌های خاورمیانه مدرن است. این کتاب با به چالش کشیدن روایت‌های ساده‌انگارانه، نشان می‌دهد که بسیاری از «واقعیت‌های» امروز منطقه، نه طبیعی و نه ابدی، بلکه ساخته دست بشر هستند. میراث تصمیماتی که یک قرن پیش در لندن و پاریس گرفته شد، همچنان در کوچه‌ها و خیابان‌های بغداد، دمشق و بیت‌المقدس زنده است. کتاب فرامکین یک هشدار قدرتمند است: قدرت‌های بزرگ ممکن است توانایی ترسیم مجدد نقشه‌های جهان را داشته باشند، اما به ندرت توانایی پیش‌بینی یا کنترل پیامدهای بلندمدت آن را دارند و صلحی که بر پایه منافع کوتاه‌مدت و وعده‌های متناقض بنا شود، خود به منشأ درگیری‌های بی‌پایان تبدیل خواهد شد.