یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

خاورمیانه، سرزمینی است که نام آن با مفاهیمی متناقض گره خورده است: مهد تمدن و کانون بحران؛ سرچشمه ادیان بزرگ و میدان جنگ‌های بی‌پایان؛ قلب تپنده انرژی جهان و منشأ بی‌ثباتی جهانی. هیچ منطقه‌ای در دنیا به اندازه خاورمیانه در مرکز توجه استراتژیست‌ها، دیپلمات‌ها و رسانه‌ها قرار ندارد. اما چرا این منطقه تا این حد اهمیت دارد؟ پاسخ در لایه‌های پیچیده ژئوپلیتیک خاورمیانه نهفته است؛ دانشی که توضیح می‌دهد چگونه عوامل جغرافیایی (مانند موقعیت، منابع و آبراه‌ها)، نیروهای تاریخی (مانند میراث استعمار و گسل‌های هویتی) و رقابت بی‌امان قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی با یکدیگر ترکیب شده و این صحنه پرآشوب را خلق کرده‌اند. از تنگه هرمز و کانال سوئز که شریان‌های حیاتی اقتصاد جهانی هستند، تا ذخایر عظیم نفت و گاز که چرخ صنعت جهان را می‌چرخانند، و گسل‌های عمیق مذهبی و قومی که همواره آماده اشتعال‌اند، خاورمیانه یک میکروکاسموس (جهان کوچک) از تمام چالش‌های سیاست جهانی است. درک این منطقه، نیازمند فراتر رفتن از تحلیل‌های خبری روزمره و رسیدن به درکی عمیق از نیروهای بنیادینی است که دهه‌ها و قرن‌هاست سرنوشت آن را رقم می‌زنند. این مقاله به صورت جامع به تشریح این نیروها و تحلیل ژئوپلیتیک این منطقه سرنوشت‌ساز می‌پردازد.

بخش اول: ثوابت ژئوپلیتیک - نفرین و موهبت جغرافیا

برخی واقعیت‌های جغرافیایی، فارغ از تحولات سیاسی، همواره به خاورمیانه اهمیت استراتژیک بخشیده‌اند. این عوامل، هم منبع قدرت و ثروت و هم دلیل رقابت و درگیری بوده‌اند.

بخش دوم: گسل‌های تاریخی و هویتی - ریشه‌های بحران

فراتر از جغرافیا، زخم‌های تاریخی و شکاف‌های هویتی عمیق، به طور مداوم منطقه را به سوی بحران سوق می‌دهند.

خاورمیانه مدرن، محصول توافقی استعماری (سایکس-پیکو) است که خطوطی را بر روی نقشه کشید بدون آنکه به واقعیت‌های قومی و مذهبی روی زمین توجه کند. امروز، منطقه در حال پرداخت هزینه آن تصمیمات است.

سه گسل اصلی در خاورمیانه:

• ۱. میراث سایکس-پیکو و مرزهای مصنوعی: پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول، قدرت‌های استعماری بریتانیا و فرانسه با توافقنامه سایکس-پیکو (۱۹۱۶)، منطقه را بین خود تقسیم کردند. این مرزهای مصنوعی، جوامع و گروه‌های قومی-مذهبی را بدون توجه به تاریخ و پیوندهایشان از هم جدا یا با رقبای تاریخی‌شان در یک دولت واحد قرار دادند (مانند ترکیب شیعیان، سنی‌ها و کردها در عراق). این ساختار دولتی شکننده، زمینه‌ساز بسیاری از درگیری‌های داخلی و بحران‌های هویتی امروز است.
• ۲. گسل شیعه-سنی: اگرچه این اختلاف ریشه‌های تاریخی ۱۴۰۰ ساله دارد، اما در دهه‌های اخیر به شدت «ژئوپلیتیکی» شده و به ابزار اصلی رقابت میان دو قدرت منطقه‌ای، یعنی ایران (به عنوان رهبر محور شیعی) و عربستان سعودی (به عنوان رهبر محور سنی)، تبدیل شده است. این رقابت نیابتی در سراسر منطقه، از سوریه و عراق گرفته تا یمن و لبنان، جریان دارد و به بی‌ثباتی دامن می‌زند.
• ۳. منازعه اعراب و اسرائیل: تأسیس دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و درگیری‌های متعاقب آن، یکی از پایدارترین و حل‌نشده‌ترین بحران‌های منطقه بوده است. این منازعه، نه تنها به جنگ‌های متعدد و بحران آوارگان فلسطینی منجر شده، بلکه برای دهه‌ها سیاست خارجی کشورهای عربی را تحت تأثیر قرار داده و به یکی از منابع اصلی احساسات ضدغربی در منطقه تبدیل شده است.

بخش سوم: شطرنج قدرت‌ها - بازیگران منطقه‌ای و جهانی

خاورمیانه صحنه یک بازی شطرنج پیچیده با چندین بازیگر قدرتمند است که هر یک به دنبال پیشبرد منافع خود هستند.

قدرت‌های کلیدی منطقه‌ای:

قدرت‌های بزرگ جهانی:

• ایالات متحده: برای دهه‌ها قدرت هژمونیک خارجی در منطقه بوده که امنیت خود را بر سه ستون استوار کرده بود: تضمین جریان آزاد نفت، تأمین امنیت اسرائیل، و مبارزه با تروریسم. با این حال، پس از جنگ‌های پرهزینه در عراق و افغانستان و با «چرخش به سمت آسیا»، آمریکا در حال کاهش حضور نظامی مستقیم و بازتعریف تعهدات خود در منطقه است.
• روسیه: با بازگشتی قدرتمندانه (به ویژه پس از مداخله نظامی در سوریه)، روسیه به دنبال پر کردن خلأ ناشی از کاهش حضور آمریکا، فروش تسلیحات، و ایفای نقش به عنوان یک میانجی قدرت است که با تمام طرف‌ها گفتگو می‌کند.
• چین: به عنوان بزرگترین واردکننده انرژی از خاورمیانه، اولویت اصلی چین، ثبات اقتصادی و امنیت مسیرهای تجاری (بخشی از ابتکار کمربند و راه) است. چین به طور سنتی از درگیری‌های سیاسی منطقه دوری کرده، اما نفوذ اقتصادی آن به سرعت در حال افزایش است.

نتیجه‌گیری: آینده پر از ابهام یک منطقه حیاتی

ژئوپلیتیک خاورمیانه در یک نقطه عطف تاریخی قرار دارد. نظم قدیمی تحت سلطه آمریکا در حال فرسایش است، اما نظم جدیدی هنوز به طور کامل شکل نگرفته است. رقابت میان قدرت‌های منطقه‌ای تشدید شده و قدرت‌های جهانی مانند چین و روسیه در حال افزایش نفوذ خود هستند. در عین حال، چالش‌های بنیادین مانند بحران آب، دولت‌های شکننده و نارضایتی‌های اجتماعی همچنان پابرجا هستند. آینده خاورمیانه به احتمال زیاد نه یک دوره صلح پایدار، بلکه یک دوره «رقابت مدیریت‌شده» خواهد بود که در آن بازیگران مختلف به دنبال ایجاد یک موازنه قوای جدید هستند. برای تحلیلگران، درک نیروهای ژئوپلیتیک پایدار—اهمیت انرژی، موقعیت استراتژیک و گسل‌های هویتی—همچنان کلید رمزگشایی از تحولات این منطقه پیچیده، پرآشوب و سرنوشت‌ساز خواهد بود.