یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

افغانستان، سرزمینی که در طول تاریخ با القاب متناقضی چون «قلب آسیا»، «چهارراه تمدن‌ها» و البته «گورستان امپراتوری‌ها» شناخته شده است، شاید بیش از هر کشور دیگری، سرنوشت خود را مدیون و مرهون جغرافیای خود باشد. این کشور محصور در خشکی، به دلیل موقعیت منحصربه‌فرد خود در نقطه تلاقی خاورمیانه، آسیای مرکزی و آسیای جنوبی، همواره صحنه رقابت‌های بزرگ قدرت‌های جهانی بوده است. از «بازی بزرگ» میان امپراتوری‌های بریتانیا و روسیه در قرن نوزدهم تا جنگ سرد میان آمریکا و شوروی و «بازی بزرگ جدید» در قرن بیست و یکم با حضور بازیگران متعدد، افغانستان همواره یک جایزه استراتژیک یا یک منطقه حائل ضروری تلقی شده است. اما همین موقعیت که به آن اهمیت ژئوپلیتیک بخشیده، بزرگترین نفرین آن نیز بوده است. مداخلات خارجی بی‌پایان، در ترکیب با توپوگرافی دشوار، ساختار قومی-قبیله‌ای پیچیده و مرزهای مصنوعی، این کشور را به یکی از بی‌ثبات‌ترین و توسعه‌نیافته‌ترین نقاط جهان تبدیل کرده است. درک ژئوپلیتیک افغانستان نه تنها برای فهم تاریخ پرآشوب آن، بلکه برای تحلیل امنیت منطقه‌ای و رقابت‌های جهانی امروز یک ضرورت انکارناپذیر است. این مقاله به صورت جامع به تحلیل عوامل ثابت و متغیر شکل‌دهنده به ژئوپلیتیک این کشور می‌پردازد.

بخش اول: نفرین جغرافیا - عوامل ثابت در ژئوپلیتیک افغانستان

سرنوشت ژئوپلیتیک افغانستان بیش از هر چیز توسط عوامل جغرافیایی ثابتی تعیین شده که تغییر آنها تقریباً غیرممکن است. این عوامل هم اهمیت استراتژیک این کشور را تعریف می‌کنند و هم موانع بنیادین بر سر راه ایجاد یک دولت-ملت منسجم و باثبات بوده‌اند.

بخش دوم: بازی بزرگ و میراث مداخلات خارجی

در شطرنج جهانی، افغانستان یک مهره پیاده نیست، بلکه خود صفحه شطرنجی است که بازی قدرت‌های بزرگ بر روی آن انجام می‌شود. هر حرکت در این صفحه، بازتابی از رقابت‌های بزرگتر در مقیاس جهانی است.

تاریخ معاصر افغانستان با تاریخ مداخلات خارجی گره خورده است. این مداخلات، هرچند با اهداف و توجیهات متفاوت، همگی به تعمیق بحران، تضعیف دولت مرکزی و تقویت نیروهای گریز از مرکز منجر شده‌اند.

• بازی بزرگ قرن نوزدهم: رقابت میان امپراتوری‌های بریتانیا (که به دنبال حفاظت از هندوستان بود) و روسیه تزاری (که در حال گسترش به سوی جنوب بود)، افغانستان را به یک منطقه حائل تبدیل کرد. این رقابت به جنگ‌های خونین و تعیین مرزهای مصنوعی منجر شد که میراث آن تا به امروز باقی است.
• جنگ سرد (۱۹۷۹-۱۹۸۹): تهاجم اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان برای حمایت از دولت کمونیستی وقت، این کشور را به خط مقدم جنگ سرد تبدیل کرد. ایالات متحده، با حمایت عربستان سعودی و پاکستان، از طریق تسلیح و تأمین مالی مجاهدین، به مقابله با شوروی پرداخت. این جنگ نه تنها به فروپاشی شوروی کمک کرد، بلکه زیرساخت‌های افغانستان را نابود ساخت، میلیون‌ها نفر را آواره کرد و زمینه را برای ظهور القاعده و طالبان فراهم نمود.
• دوره پس از ۱۱ سپتامبر (۲۰۰۱-۲۰۲۱): پس از حملات ۱۱ سپتامبر، آمریکا و متحدانش برای سرنگونی رژیم طالبان (که به القاعده پناه داده بود) به افغانستان حمله کردند. این دوره ۲۰ ساله که با شعار «ملت‌سازی» و «استقرار دموکراسی» همراه بود، با وجود هزینه‌های تریلیون دلاری و تلفات بسیار، نهایتاً با خروج غیرمسئولانه نیروهای آمریکایی و بازگشت طالبان به قدرت، به شکستی استراتژیک برای غرب منجر شد.

بخش سوم: بازی بزرگ جدید - منافع متضاد بازیگران منطقه‌ای و جهانی

امروز، افغانستان بار دیگر صحنه یک رقابت ژئوپلیتیک پیچیده با بازیگران متعدد است که هر یک منافع خاص خود را دنبال می‌کنند.

نتیجه‌گیری:

ژئوپلیتیک افغانستان یک تراژدی پایدار است که در آن، عوامل جغرافیایی و تاریخی، این کشور را محکوم به ایفای نقش صفحه شطرنج برای دیگران کرده است. موقعیت استراتژیک آن که می‌توانست به یک مزیت برای توسعه و تجارت تبدیل شود، به دلیل ضعف ساختاری درونی و مداخلات بی‌پایان خارجی، به بزرگترین منبع بی‌ثباتی آن تبدیل شده است. امروز، با خروج غرب و بازگشت طالبان، افغانستان وارد فصل جدیدی از «بازی بزرگ» شده است. در حالی که قدرت‌های منطقه‌ای برای پر کردن خلأ قدرت رقابت می‌کنند، آینده این کشور در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. آیا افغانستان می‌تواند بر نفرین جغرافیای خود غلبه کرده و راهی به سوی ثبات و حاکمیت ملی پیدا کند، یا همچنان به عنوان «قلب زخمی آسیا» و کانون بحران‌های منطقه‌ای و جهانی باقی خواهد ماند؟ پاسخ به این پرسش نه تنها سرنوشت میلیون‌ها افغان، بلکه چشم‌انداز امنیت و ثبات در بخش بزرگی از جهان را تعیین خواهد کرد.