یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

چرا با وجود تمام پیشرفت‌های بشری، جنگ همچنان بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ است؟ چرا دولت‌ها بیش از هر چیز نگران امنیت خود هستند و به یکدیگر اعتماد نمی‌کنند؟ و چرا سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل، اغلب در جلوگیری از درگیری قدرت‌های بزرگ ناتوانند؟ مکتب واقع‌گرایی (Realism)، که اغلب به عنوان «پادشاه نظریه‌ها» در روابط بین‌الملل شناخته می‌شود، پاسخی قدرتمند اما بدبینانه به این پرسش‌ها ارائه می‌دهد. واقع‌گرایی، بیش از آنکه یک نظریه واحد باشد، یک سنت فکری ریشه‌دار است که از توسیدید در یونان باستان تا ماکیاولی در رنسانس و متفکران مدرنی چون هانس مورگنتا، کنت والتز و جان مرشایمر امتداد دارد. هسته اصلی این مکتب، دیدگاهی است که سیاست جهانی را به عنوان یک رقابت بی‌امان برای قدرت (Power) میان دولت‌ها در یک محیط آنارشیک (Anarchic)—یعنی فاقد یک قدرت مرکزی حاکم—ترسیم می‌کند. این مقاله به صورت جامع به تشریح اصول بنیادین واقع‌گرایی، شاخه‌های اصلی آن، انتقادات وارد بر آن و کاربرد عملی آن برای تحلیل جهان پرآشوب امروز می‌پردازد.

بخش اول: ستون‌های فکری واقع‌گرایی - دولت، بقا و خودیاری

تمام شاخه‌های مکتب واقع‌گرایی بر روی چند فرض بنیادین مشترک بنا شده‌اند که سنگ بنای این سنت فکری را تشکیل می‌دهند. این اصول به ما کمک می‌کنند تا منطق حاکم بر رفتار دولت‌ها در عرصه بین‌المللی را درک کنیم.

چهار اصل بنیادین مکتب واقع‌گرایی

بخش دوم: شاخه‌های اصلی مکتب واقع‌گرایی - از طبیعت انسان تا ساختار نظام

اگرچه همه واقع‌گرایان در اصول فوق مشترک‌اند، اما در مورد منشأ اصلی رقابت برای قدرت با یکدیگر اختلاف نظر دارند. این اختلاف، منجر به شکل‌گیری شاخه‌های متفاوتی در این مکتب شده است.

تفاوت اصلی میان شاخه‌های واقع‌گرایی در پاسخ به این پرسش نهفته است: آیا جنگ و رقابت، ریشه در ذات ناقص انسان دارد یا در ساختار آنارشیک نظام بین‌الملل؟

واقع‌گرایی کلاسیک (هانس مورگنتا)

واقع‌گرایان کلاسیک مانند هانس مورگنتا، ریشه رقابت برای قدرت را در طبیعت انسان می‌دانند. از نظر آنها، انسان‌ها ذاتاً به دنبال کسب قدرت هستند (آنچه مورگنتا *animus dominandi* یا «میل به سلطه» می‌نامد). از آنجایی که دولت‌ها توسط انسان‌ها اداره می‌شوند، سیاست بین‌الملل نیز بازتابی از همین میل سیری‌ناپذیر به قدرت است. بنابراین، جنگ و درگیری پدیده‌هایی اجتناب‌ناپذیر هستند.

نوواقع‌گرایی یا واقع‌گرایی ساختاری (کنت والتز)

در مقابل، کنت والتز در کتاب «نظریه سیاست بین‌الملل» (۱۹۷۹)، با ارائه نوواقع‌گرایی (Neorealism)، این تحلیل را علمی‌تر کرد. او استدلال کرد که منشأ رقابت، نه طبیعت انسان، بلکه ساختار آنارشیک نظام بین‌الملل است. در یک سیستم خودیاری، دولت‌ها برای تضمین بقای خود چاره‌ای جز رقابت برای کسب قدرت ندارند، صرف‌نظر از اینکه رهبرانشان صلح‌طلب باشند یا جنگ‌طلب. والتز همچنین بر مفهوم «موازنه قوا» (Balance of Power) تأکید می‌کند که به طور طبیعی در چنین سیستمی شکل می‌گیرد تا از سلطه یک قدرت هژمون جلوگیری کند.

واقع‌گرایی تهاجمی در برابر واقع‌گرایی تدافعی

نوواقع‌گرایی خود به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود:

• واقع‌گرایی تهاجمی (Offensive Realism): به رهبری جان مرشایمر، این شاخه معتقد است که بهترین راه برای تضمین بقا در یک جهان آنارشیک، حداکثرسازی قدرت و تلاش برای تبدیل شدن به قدرت هژمون منطقه‌ای و جهانی است. دولت‌ها هرگز از میزان قدرتی که دارند راضی نیستند و همواره به دنبال فرصت‌هایی برای افزایش آن به هزینه رقبای خود هستند.
• واقع‌گرایی تدافعی (Defensive Realism): این شاخه که با نام کنت والتز گره خورده، معتقد است که دولت‌ها به دنبال امنیت هستند، نه لزوماً حداکثرسازی قدرت. آنها می‌دانند که تلاش برای کسب قدرت بیش از حد، می‌تواند باعث ترس سایر دولت‌ها و شکل‌گیری یک ائتلاف متوازنه‌کننده علیه آنها شود. بنابراین، دولت‌های هوشمند به دنبال کسب میزان «مناسبی» از قدرت برای تضمین امنیت خود هستند.

بخش سوم: ۵ نکتهٔ کاربردی برای تحلیل‌گران

چگونه می‌توان از چارچوب قدرتمند واقع‌گرایی برای تحلیل هوشمندانه‌تر رویدادهای جهان استفاده کرد؟

• ۱. به توزیع قدرت توجه کنید: اولین گام در تحلیل هر منطقه یا بحران، ارزیابی توزیع قابلیت‌های نظامی و اقتصادی میان بازیگران اصلی است. موازنه قوا چگونه است؟ آیا یک قدرت در حال ظهور است که می‌تواند وضعیت موجود را به چالش بکشد؟
• ۲. منافع ملی را مبنای تحلیل قرار دهید: به جای تمرکز بر اظهارات ایدئولوژیک رهبران، تحلیل کنید که اقدامات یک دولت چگونه در راستای منافع ملی بنیادین آن (بقا، امنیت، رفاه اقتصادی) قرار می‌گیرد.
• ۳. به دنبال «معضل امنیتی» باشید: تحلیل کنید که چگونه اقدامات یک دولت که ظاهراً تدافعی است (مانند افزایش بودجه نظامی)، توسط رقبای آن به عنوان یک تهدید تلقی شده و منجر به یک چرخه معیوب از رقابت تسلیحاتی و بی‌اعتمادی متقابل می‌شود.
• ۴. نقش نهادهای بین‌المللی را با دیده تردید بنگرید: از دید واقع‌گرایانه، سازمان‌هایی مانند شورای امنیت سازمان ملل، ابزاری در دست قدرت‌های بزرگ برای پیشبرد منافعشان هستند، نه یک مرجع بی‌طرف برای اجرای عدالت جهانی. عملکرد آنها را در این چارچوب تحلیل کنید.
• ۵. گفتار را از قابلیت تفکیک کنید: به آنچه دولت‌ها می‌گویند کمتر توجه کنید و به آنچه انجام می‌دهند و قابلیت انجام آن را دارند، بیشتر اهمیت دهید. قدرت واقعی در توانایی‌های نظامی و اقتصادی نهفته است، نه در سخنرانی‌های دیپلماتیک.

نتیجه‌گیری: آیا واقع‌گرایی هنوز هم پادشاه نظریه‌هاست؟

مکتب واقع‌گرایی به دلیل بدبینی و تأکید بر جنبه‌های تاریک سیاست جهانی، همواره مورد انتقاد بوده است. نظریه‌های رقیب مانند لیبرالیسم (که بر همکاری و نهادها تأکید دارد) و سازه‌انگاری (که بر نقش هویت و هنجارها تمرکز می‌کند)، دیدگاه‌های ارزشمند دیگری را ارائه می‌دهند. با این حال، با بازگشت رقابت قدرت‌های بزرگ میان آمریکا، چین و روسیه، افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی و تضعیف نهادهای بین‌المللی، به نظر می‌رسد که جهان بار دیگر به منطق سرد و بی‌رحمانه واقع‌گرایی نزدیک‌تر شده است. اگرچه واقع‌گرایی تمام داستان را روایت نمی‌کند، اما فصلی از آن را تعریف می‌کند که نادیده گرفتن آن برای هر تحلیل‌گر مسائل بین‌الملل، ساده‌لوحانه و خطرناک خواهد بود. این مکتب به ما یادآوری می‌کند که صلح و ثبات، دستاوردهایی شکننده هستند که در سایه موازنه قدرت حفظ می‌شوند.