یادداشت‌های راهبردی دکتر نوید کمالی

نظم کنونی جهان بر یک مفهوم بنیادین استوار است که آن را بدیهی می‌پنداریم: دولت–ملت (Nation-State). از سازمان ملل متحد که مجمع دولت-ملت‌هاست تا مسابقات جام جهانی فوتبال که عرصه رقابت تیم‌های ملی است، این واحد سیاسی شکل‌دهنده هویت، وفاداری و قدرت در دنیای مدرن است. اما دولت-ملت، این ترکیب قدرتمند از یک ساختار سیاسی (دولت) و یک هویت فرهنگی (ملت)، پدیده‌ای ابدی و ازلی نیست. تا همین چند قرن پیش، جهان توسط واحدهای سیاسی کاملاً متفاوتی مانند امپراتوری‌های چندقومیتی، دولت‌شهرهای مستقل، و شبکه‌های فئودالی اداره می‌شد که در آن، وفاداری افراد نه به یک «ملت»، بلکه به یک پادشاه، یک دین یا یک منطقه محلی بود. پس این ایده انقلابی که یک «ملت» مشخص باید «دولت» مستقل خود را در یک «قلمرو» معین داشته باشد، از کجا آمد و چگونه به مدل مسلط جهانی تبدیل شد؟ درک این سفر تاریخی، از تولد آن در خاکسترهای جنگ‌های مذهبی اروپا تا چالش‌های جدی پیش روی آن در عصر جهانی شدن، برای هر تحلیلگر روابط بین‌الملل و سیاست جهانی یک ضرورت است. این مقاله به صورت جامع به تعریف ارکان دولت-ملت، ریشه‌های تاریخی و آینده پرابهام آن می‌پردازد.

بخش اول: تعریف دولت–ملت - سه رکن بنیادین یک مدل سیاسی

دولت-ملت مدرن بر سه ستون اصلی استوار است که در هم تنیده شده‌اند. فقدان هر یک از این ارکان، این مدل را ناقص یا ناکارآمد می‌سازد.

ایده‌آل مدل دولت-ملت زمانی محقق می‌شود که مرزهای دولت سیاسی (State) کاملاً بر مرزهای گروه ملی (Nation) منطبق باشد. اما در دنیای واقعی، این انطباق کامل به ندرت یافت می‌شود و بسیاری از درگیری‌های جهان از همین عدم انطباق (مانند حضور اقلیت‌های قومی در یک کشور یا پراکندگی یک ملت در چندین کشور) نشأت می‌گیرد.

بخش دوم: سفر تاریخی - چگونه دولت–ملت متولد شد؟

صلح وستفالیا در سال ۱۶۴۸ میلادی، پایان جنگ‌های مذهبی ویرانگر در اروپا بود، اما ناخواسته به نقطه تولد نظم بین‌المللی مدرن تبدیل شد. این معاهده، با به رسمیت شناختن حاکمیت شاهزادگان در قلمرو خود، سنگ بنای «دولت» را گذاشت، اما هنوز روح «ملت» در آن دمیده نشده بود.

مراحل کلیدی تکامل دولت-ملت:

• جهان پیش از وستفالیا: نظم سیاسی در قرون وسطی مبتنی بر یک شبکه پیچیده از وفاداری‌های متقاطع بود. یک فرد همزمان رعیت یک ارباب فئودال، تبعه یک پادشاه، و عضوی از امت مسیحی تحت رهبری پاپ بود. قدرت سیاسی پراکنده بود و مفهوم حاکمیت انحصاری و مرزهای دقیق وجود نداشت.
• نقطه عطف: صلح وستفالیا (۱۶۴۸): این معاهده که به جنگ‌های سی‌ساله مذهبی در اروپا پایان داد، دو اصل انقلابی را بنیان نهاد: ۱) اصل حاکمیت دولت‌ها، به این معنی که هر حاکمی در قلمرو خود بالاترین مرجع است. ۲) اصل عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر. این سیستم، «دولت» مدرن را به عنوان بازیگر اصلی سیاست بین‌الملل خلق کرد.
• انقلاب فرانسه و ظهور ناسیونالیسم (۱۷۸۹): اگر وستفالیا «دولت» را ساخت، انقلاب فرانسه «ملت» را به آن افزود. این انقلاب، منشأ حاکمیت را از شخص پادشاه به «ملت» یا «مردم» منتقل کرد. برای اولین بار، ایده «ملت فرانسه» متشکل از شهروندان برابر، جایگزین «رعایای پادشاه فرانسه» شد. این جرقه، آتش ناسیونالیسم را در سراسر اروپا و سپس جهان شعله‌ور ساخت؛ ایدئولوژی قدرتمندی که معتقد است هر ملتی حق دارد دولت مستقل خود را داشته باشد.
• قرن نوزدهم: عصر ملت‌سازی: این قرن شاهد دو پدیده همزمان بود: از یک سو، ناسیونالیسم الهام‌بخش جنبش‌های وحدت‌بخش در ایتالیا و آلمان شد. از سوی دیگر، همین ایدئولوژی به یک نیروی تجزیه‌طلب تبدیل شد که امپراتوری‌های چندملیتی مانند عثمانی و اتریش-مجارستان را از درون متلاشی کرد.

بخش سوم: چالش‌های پیش روی دولت-ملت در قرن بیست و یکم

پس از آنکه مدل دولت-ملت در قرن بیستم به الگوی مسلط جهانی تبدیل شد، امروز با مجموعه‌ای از نیروهای قدرتمند روبروست که ارکان سه‌گانه آن یعنی حاکمیت، هویت ملی و کنترل بر قلمرو را به چالش می‌کشند.

• ۱. جهانی شدن اقتصاد: شرکت‌های چندملیتی که در سراسر جهان فعالیت می‌کنند، بازارهای مالی جهانی که سرمایه‌ها را در کسری از ثانیه جابجا می‌کنند، و زنجیره‌های تأمین جهانی، توانایی دولت‌ها برای کنترل اقتصاد ملی و سیاست‌گذاری مستقل را به شدت محدود کرده‌اند. حاکمیت اقتصادی دولت‌ها در حال فرسایش است.
• ۲. بازیگران فراملی و نهادهای بین‌المللی: سازمان‌هایی مانند سازمان ملل، اتحادیه اروپا، سازمان تجارت جهانی و دادگاه کیفری بین‌المللی، قوانینی را وضع می‌کنند که حاکمیت دولت‌های عضو را محدود می‌سازد. همچنین، بازیگران غیردولتی مانند سازمان‌های حقوق بشری یا شبکه‌های تروریستی، بدون توجه به مرزها فعالیت می‌کنند.
• ۳. انقلاب دیجیتال: اینترنت و رسانه‌های اجتماعی، انحصار دولت بر اطلاعات را شکسته‌اند. ایده‌ها، فرهنگ‌ها و هویت‌ها به راحتی از مرزها عبور می‌کنند و جوامع مجازی فراملی را شکل می‌دهند که می‌توانند وفاداری به دولت-ملت را تضعیف کنند.
• ۴. ظهور هویت‌های جایگزین: از یک سو، جنبش‌های جدایی‌طلب منطقه‌ای (هویت‌های فروملی) مانند کاتالونیا یا اسکاتلند، یکپارچگی دولت-ملت‌ها را به چالش می‌کشند. از سوی دیگر، افراد به طور فزاینده‌ای خود را با هویت‌های فراملی (مانند فعال محیط زیست، عضو یک جامعه دینی جهانی و...) تعریف می‌کنند.
• ۵. بحران‌های جهانی: مشکلاتی مانند تغییرات اقلیمی، همه‌گیری‌های جهانی (مانند کووید-۱۹)، و بحران‌های مهاجرت، به وضوح نشان می‌دهند که دولت-ملت‌ها به تنهایی قادر به حل بزرگترین چالش‌های پیش روی بشریت نیستند و نیازمند همکاری جهانی هستند.

نتیجه‌گیری: پایان دولت-ملت یا تحول آن؟

آیا این چالش‌ها به معنای «پایان عصر دولت-ملت» است، همانطور که برخی نظریه‌پردازان پیش‌بینی می‌کنند؟ شواهد نشان می‌دهد که با وجود فرسایش در برخی جنبه‌ها، دولت-ملت همچنان قدرتمندترین و اصلی‌ترین بازیگر در صحنه جهانی است. در واکنش به ناامنی‌های ناشی از جهانی شدن، شاهد ظهور مجدد ناسیونالیسم و تاکید بر حاکمیت ملی در بسیاری از نقاط جهان هستیم. با این حال، انکارناپذیر است که دولت-ملت قرن بیست و یکم، دیگر آن واحد سیاسی مطلق و نفوذناپذیر وستفالیایی نیست. به نظر می‌رسد آینده نه در حذف دولت-ملت، بلکه در تحول آن نهفته است؛ یک مدل پیچیده‌تر که در آن، حاکمیت به صورت شبکه‌ای و در سطوح مختلف (محلی، ملی، منطقه‌ای و جهانی) به اشتراک گذاشته می‌شود. درک این تحول، کلید تحلیل دقیق نظم جهانی نوظهور است.